PASSIO IN MINIATUUR – een concert voor de Passietijd

In deze intieme Passievoorstelling klinken twee kofferorgels – kleine, inklapbare traporgeltjes die rond 1900 werden uitgevonden door Theodor Mannborg – samen met twee zangeressen. Zij creëren een intieme klankwereld waarin Bach’s BWV 1083 centraal staat (zijn bewerking van Pergolesi’s beroemde Stabat Mater), aangevuld met delen uit Bachs Orkestsuites.

Bach en Pergolesi waren beide belangrijke componisten uit de 18e eeuw, maar met verschillende stijlen en achtergronden. Pergolesi (1710-1736) was een Italiaanse componist die bekend is om zijn opera's en religieuze muziek, zoals zijn beroemde Stabat Mater. Bach (1685-1750) was een Duitse componist die werkte in de barokke stijl en veel van zijn werk componeerde in zijn geboorteland, hoewel hij wel beïnvloed werd door Italiaanse muziek. 

Waar Pergolesi de pijn van Maria onder het kruis verklankt, kiest Bach voor een ander perspectief. Hij vervangt de Latijnse tekst door de Duitse woorden van Psalm 51 (Tilge, Höchster, meine Sünden) en transformeert Pergolesi’s ontroerende muziek tot een Lutherse meditatie over schuld, berouw en vergeving. Bij Pergolesi wordt de luisteraar uitgenodigd mee te voelen met Maria’s verdriet; Bach daarentegen roept op tot zelfreflectie en het zoeken van genade. Twee manieren van beleven – troost door meegevoel versus innerlijke inkeer – met dezelfde muzikale basis, maar een geheel eigen geestelijke uitkomst.

Door de kleine bezetting ontstaat een subtiele dialoog tussen muziek, stem en orgel. De menselijke stemmen vertellen een verhaal van lijden, hoop en heling, terwijl de kofferorgels vierhandig een transparante, zachte klankkleur weven. Zo wordt de luisteraar uitgenodigd tot een persoonlijke Passie-ervaring waarin lijden, hoop en vergeving in hun puurste vorm hoorbaar worden – intiem én universeel.

Het kofferorgel: cultuurhistorisch erfgoed 

Het harmonium, ook wel missionarisorgel genoemd, is een compact toetsinstrument dat zijn klank produceert via kleine metalen tongen die trillen door middel van druk- of zuigwind. In tegenstelling tot het pijporgel, waarbij lucht door pijpen wordt geleid, maakte het harmonium muziek mogelijk in kleinere ruimtes zoals huiskamers, scholen en kerken die geen pijporgel konden bekostigen. 

Rond 1900 introduceerde de Duitse firma Mannborg het kofferorgel of kofferharmonium: een inklapbaar en draagbaar instrument dat gemakkelijk te vervoeren was en daarmee grote flexibiliteit bood voor muziekpraktijk en educatie. Het kofferharmonium vond toepassingen van kerkdiensten in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog tot kermissen en theaters. Ook in de moderne muziekcultuur bleef het instrument relevant; zo werd het gebruikt door John Lennon en staat het nog vaak bij popconcerten naast synthesizers.

In Nederland hebben de Groningse broers Euwe en Sybolt de Jonghet kofferharmonium een prominente plek gegeven in de concertpraktijk. Met twee exemplaren reizen zij langs kerken en zalen, waar zij de veelzijdigheid van het instrument demonstreren: van Bach-transcripties tot valse-musette. Hun projecten tonen niet alleen de muzikale rijkdom van het kofferharmonium, maar hebben ook een educatieve component, waarbij publiek en leerlingen kennis maken met historisch muziekinstrumentarium en uitvoeringspraktijk.

Repertoire:                                                                                                                                                                                                         

BWV 1083  ‘Tilget, Höchster’   aangevuld met delen uit de Orkestsuites van Bach.

Uitvoerenden:                                                                                                                                                                                        

Johannette Zomer, sopraan                                                                                                                                                                    

Cécile van de Sant, mezzo sopraan                                                                                                                                                   

Euwe en Sybolt de Jong, kofferharmonium